مشاهده فهرست مطالب شماره 12


پروژه هاي بهداشت الکترونيک در کشور
در انتظار گودو

نويسنده: میثم لطفی


    بر اساس آمارهاي رسمي که به تازگي از سوي سازمان جهاني بهداشت اعلام شده، در حالي که شانس زندگي براي يک مرد در کشور سان مارينو 80 سال اعلام شده، اميد به زندگي براي يک سيرالئوني 37 سال است. شانس زندگي براي زنان در سراسر جهان بيشتر از مردان است. در ژاپن و 30 کشور ديگر جهان، متوسط سن مرگ و مير در ميان زنان بيش از 80 سال، يعني بيش از مردان سان مارينويي است. ميانگين سن زنان ژاپني ۸۶ سال است و آن ها بيشترين متوسط سن را در سراسر جهان دارند. متوسط عمر مردم آمريکا در رتبه سي و سوم قرار دارد و به طور متوسط، مردهاي اين کشور 75 سال و زنان آن 80 سال عمر مي کنند. به طور ميانگين، يک مرد 56 سال از عمر خود را در سلامت به سر مي برد که اين رقم براي خانم ها 59 سال است. طبق اين آمارها، متوسط عمر مردها در ايران 68 سال است و متوسط عمر زنان به 73 سال مي رسد. براي زنان ايراني احتمال مرگ و مير بين 15 تا 60 سال، 11 درصد است که اين رقم براي مردان در همين گروه سني 18 درصد خواهد بود. از هر هزار کودک زير پنج سال در ايران، 36 نفر جان خود را از دست مي دهند و در هر هزار نوزاد، 31 نفر در بدو تولد جان مي سپارند. ميزان مرگ و مير ناشي از ابتلا به بيماري ايدز در ايران دو نفر در هر صد هزار تن است. به ازاي هر 1100 نفر يک پزشک در ايران وجود دارد و به ازاي هر 10 هزار نفر، 17 تخت در بيمارستان موجود است. اما براي اينکه همه مردم کشور بتوانند از خدمات بهداشتي و پزشکي بهره ببرند و بتوانند در هر نقطه از کشور، به شکل مساوي به اين خدمات دسترسي داشته باشند، بايد چه اقدامي انجام داد؟ امروزه کشورهاي توسعه يافته به منظور ارائه خدمات بهتر و بيشتر به شهروندان خود، در زمينه بهداشت الکترونيکي سرمايه گذاري هاي فراواني کرده و توانسته اند از اين طريق، در هر زمان انواع خدمات بهداشتي و پزشکي را در اختيار مردم بگذارند.
    
    
     يک اتفاق ساده
    يک روز پيش از وقوع توفان کاترينا در آگوست 2005، آسمان ايالت نيواورلئان(New Orlean) آمريکا تيره شد و شارمين لاوسان(Scharmaine Lawson) که در آن زمان پرستار يکي از بيمارستان هاي محلي بود، لباس، مقداري آذوقه و کامپيوتر جيبي Palm Pilot خود را برداشت و از شهر بيرون رفت تا از هرگونه آسيب احتمالي در امان باشد. اگر چه آن موقع لاوسان به صورت کاملا اتفاقي اين کامپيوتر کوچک را برداشته بود، اما همين مسأله باعث شد که او تفاوت مرگ و زندگي را به وضوح حس کند. لاوسان در اين کامپيوتر کوچک سابقه پزشکي بيش از 100 بيمار را که بيشتر آن ها افراد کهنسال بودند ذخيره کرده بود. تمامي اين بيماران در نيواورلئان به سر مي بردند و برخي از آن ها شرايط بسيار سختي داشتند. اين مسأله باعث شد تا لاوسان به سادگي بتواند از وضعيت اين افراد که از توفان مهيب کاترينا آسيب ديده بودند مطلع شود و در کوتاه ترين زمان ممکن بهترين روش هاي درماني را براي آن ها به کار برد. اين توفان مهيب و اين تجربه ساده از يک پرستار باعث شد تا متخصصان پزشکي و مراکز دارويي آمريکا به اين فکر بيافتند که امکان دسترسي به منابع اطلاعاتي بيماران براي همه پزشکان فراهم شود. آخرين مطالعات و بررسي هاي انجام شده توسط مرکز ملي آمارگيري بهداشتي آمريکا نشان داد که در سال 2006 حدود 25 درصد پزشکان آمريکايي که به صورت دولتي فعاليت مي کردند، به سوابق پزشکي الکترونيکي دسترسي داشتند و آن ها را به کار مي بردند. در حالي که مطالعات قبلي نشان داده بود که در سال 2001 تنها 2/18 درصد پزشکان آمريکايي از اين اطلاعات استفاده مي کردند، مطالعات جديد رشد 31 درصدي را در اين زمينه نشان مي دهد. با وجود اينکه هنگام وقوع توفان کاترينا نزديک به يک چهارم پزشکان آمريکا به سوابق پزشکي الکترونيکي دسترسي داشته اند، اين ابزار در نيواورلئان چندان کارآمد نبود و پزشکان اين منطقه با آن آشنايي زيادي نداشتند. مرکز درماني لاوسان در نيواورلئان پس از وقوع اين توفان کاملا تخريب شد و در عمق 5/1 متري آب فرو رفت.
    
    
     تجربه ايراني
    در دنيايي که در حوزه بهداشت الکترونيکي روز به روز سرمايه گذاري ها افزايش مي يابد، مسؤولان ايراني نيز در تلاشند از اين قافله عقب نمانند و خود را با پيشرفت هاي روزافزون در اين حوزه هماهنگ سازند. اين روند باعث شد تا ايران نيز به فکر راه اندازي خدمات بهداشت الکترونيکي بيفتد و با توسعه زيرساخت هاي فناوري ارتباطات و اطلاعات، امکان توسعه بهداشت الکترونيکي را فراهم کند. دولت ايران از سال 78 تلاش خود را براي تدوين نظام جامع فناوري اطلاعات آغاز کرد تا با هماهنگي بين بخش هاي مختلف، امکان راه اندازي خدمات پزشکي و بهداشتي به صورت الکترونيکي را براي مردم فراهم کند. در اين راستا، تعيين سياست هاي استراتژيک و برنامه هاي عملياتي فناوري اطلاعات براي برنامه سوم توسعه نخستين قدمي بود که سال 78 توسط شوراي عالي انفورماتيک تدوين شد. پس از اين جريان، شوراي عالي اطلاع رساني دومين نهادي بود که با تدوين سند توسعه کاربري فناوري اطلاعات (تکفا) در سال 81 سعي کرد اقداماتي را در اين حوزه انجام دهد. البته به اعتقاد برخي کارشناسان، از آن جايي که اين سند تماما براساس مدل برگرفته از کشور مالزي تدوين شده بود، نتوانست به اهداف مورد نظر دست يابد. در همين سال مرکز تحقيقات مخابرات ايران نيز اقدام به تهيه سند راهبرد توسعه ICT ايران کرد که اين سند سال 82 با هدف آشنايي با عملکرد ICT ملي و نهادينه شدن پروژه هاي فناوري ارتباطات و اطلاعات در هفت فصل تدوين شد. بعد از مرکز تحقيقات نوبت به نهاد رياست جمهوري رسيد تا با گردآوري سند امنيت فضاي تبادل اطلاعات کشور(افتا) براي تدوين راهبردهاي کلان توسعه فناوري اطلاعات تلاش کند. اما متاسفانه تلاش هاي اين نهاد نيز در اين زمينه بي نتيجه ماند و دو سال پيش، يک کارگروه از شوراي عالي فناوري اطلاعات براي پيگيري فعاليت هاي افتا تشکيل شد. اين اقدامات که براي تهيه زيرساخت مناسب در زمينه گسترش خدمات الکترونيکي در کشور صورت گرفته بود، باعث شد فضاي لازم براي توسعه بهداشت الکترونيکي در کشور آماده شود و نهادهاي مسؤول هر کدام اقداماتي را در اين زمينه انجام دهند. مسؤولان وزارت بهداشت براي آماده سازي بستر مناسب در راستاي راه اندازي خدمات بهداشت الکترونيکي در کشور و ارائه اين خدمات، از سال 81 فعاليت خود را در اين زمينه آغاز کردند. اگر چه در زمان راه اندازي طرح بهداشت الکترونيکي در کشور طرح جامع تعريف و بودجه مخصوص آن مشخص شد، اما بسياري از اين پروژه ها طبق برنامه زمان بندي پيش نرفت. وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي به منظور پيشبرد اهداف خود در اين زمينه، به تعريف پروژه هاي مختلفي پرداخت که شامل بانک اطلاعات تجهيزات و امکانات پزشکي، بانک اطلاعات دارو و غذا، سامانه پزشکي از دور، تقويت شبکه داخلي دانشگاه هاي علوم پزشکي، راه اندازي کتابخانه ديجيتالي، بانک اطلاعات پزشکي و پرونده الکترونيکي بيمار مي شد.
    
    
     طرح هاي ناتمام الکترونيکي
    سال 81 مقامات وزارت بهداشت پايه هاي طرحي را به نام "بانک اطلاعات تجهيزات و امکانات پزشکي" راه اندازي کرده بودند که با هدف شناسنامه دار کردن تجهيزات پزشکي و ايجاد بانک اطلاعاتي آن ها صورت گرفته بود. براي اجراي اين پروژه يک دوره 7 ساله پيش بيني شده بود و بر اين اساس، اين طرح بايد تا 1389 به اتمام برسد. اطلاعات و آمارهاي منتشر شده از سوي شوراي عالي اطلاع رساني نشان مي دهد که تاکنون نزديک به يک ميليارد و 65 ميليون ريال در قالب طرح تکفا (توسعه و کاربري فناوري اطلاعات و ارتباطات) براي اجراي اين پروژه ابلاغ شده و تنها دستاوردهاي آن تاکنون شامل تهيه فراخوان پروژه، بررسي شرايط موجود و تهيه و شناسايي نيازمندي هاي پروژه مي شود. طرح ديگري که در اين زمينه تصويب شده بود، "بانک اطلاعات دارو و غذا" نام داشت که با هدف نظارت بر کيفيت فعاليت ها و فرآيندهاي کنترلي در اين زمينه صورت گرفت. در حالي که براي اجراي اين پروژه شش سال زمان پيش بيني شده بود، يک ميليارد و 950 ميليون ريال از سوي طرح تکفا به وزارت بهداشت ابلاغ شد. با توجه به آنچه که در اساس نامه اين طرح آمده است، "بانک اطلاعات دارو و غذا" بايد تا پايان سال جاري تکميل شود و هنوز اين پروژه تا مرحله نهايي خود فاصله زيادي دارد. از ديگر اقداماتي که وزارت بهداشت در سال 81 از راه اندازي آن خبر داد، "سامانه پزشکي از دور" بود. از مهم ترين اهدافي که براي آغاز اين پروژه در نظر گرفته شده بود مي توان به بهبود روند مراقبت از بيمار، دسترسي بهتر به مدارک پزشکي و اطلاعات، ارائه برنامه هاي آموزش از راه دور و تبادل اطلاعات و يافته هاي حاصل از تحقيقات پزشکي اشاره کرد. اين پروژه نيز قرار بود شش ساله به پايان برسد! ذکر اين نکته خالي از لطف نيست که براي اجراي اين پروژه بيش از دو ميليارد و 700 ميليون ريال از سوي طرح توسعه و کاربري فناوري اطلاعات و ارتباطات بودجه ابلاغ شد. طرح ديگري که سال 81 به تصويب رسيد، "تقويت شبکه داخلي دانشگاه هاي علوم پزشکي" نام داشت که به دنبال آن، طرح "دو برابر کردن پهناي باند دانشگاه ها و مراکز تحقيقاتي علوم پزشکي" مطرح شد. اين دو تنها پروژه هاي عملياتي وزارت بهداشت بودند. برخي کارشناسان بر اين باورند، علت اين که پروژه هاي مذکور در همان نخستين سال آغاز به پايان رسيد، وابستگي کم آن ها به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي بود. براي اجراي اين پروژه ها دو ميليارد و 400 ميليون ريال در قالب طرح تکفا ابلاغ شد. طرح ديگري که وزارت بهداشت در اين زمينه مطرح کرد، راه اندازي کتابخانه ديجيتالي بود. قرار بود در اين کتابخانه کليه متون، اسناد و مقالات پزشکي، بهداشتي و درماني داير شود و دراختيار پزشکان و بيماران کشور قرار گيرد. زماني که اين پروژه آغاز شد، کارشناسان پيش بيني کردند که اجراي آن تا سال 1378 به پايان مي رسد و در همين راستا سه ميليارد و 900 ميليون ريال از سوي تکفا به آن ها ابلاغ شد. اما بر اساس شواهد موجود، اين پروژه نيز مانند برخي ديگر از پروژه هاي وزارت بهداشت در حوزه فناوري اطلاعات و ارتباطات، احتمالا در موعد مقرر به پايان نخواهد رسيد. بر اساس اطلاعات به دست آمده مسؤولان اجراي اين پروژه در خصوص دستاورد اجراي آن اعلام کردند: «با اجراي کامل اين پروژه امکان امانت بين کتابخانه اي، اشتراک منابع در داخل هر دانشگاه و مابين دانشگاه هاي مورد نظر فراهم خواهد شد.» طرح ديگري که در سال 1381 در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي مطرح شد و به تصويب رسيد، راه اندازي "بانک اطلاعات پزشکي" بود. اين طرح با هدف جمع آوري و دسته بندي اطلاعات، مديريت منابع (انساني، مالي، اطلاعاتي و تجهيزاتي) و استخراج گزارش هاي مديريتي راه اندازي شد. اين پروژه 6 ساله نيز که قرار است تا پايان سال جاري به پايان برسد، دستاوردهاي روشن تري نسبت به زمان سپري شده ارائه داده است. طراحي و پياده سازي سامانه بانک اطلاعات بيمارستاني و خدمات بهداشتي و نظارت بر اجراي پروژه، ورود اطلاعات و کنترل نرم افزار و آموزش در دانشگاه مورد آزمايش (پايلوت) و برقراري ارتباط با مراکز ذي ربط از جمله دستاوردهاي اجراي اين پروژه است. برخي کارشناسان نيز معتقدند که اگر روند فعاليت اجراي اين پروژه مانند قبل باشد، شايد بتوان به اتمام آن در زمان مقرر اميدوار بود. اين پروژه نيز از تکفا بي نصيب نبود و مبلغ هفت ميليارد و 150 ميليون ريال از سوي طرح توسعه کاربري فناوري اطلاعات و ارتباطات براي اجراي آن ابلاغ شد. ديگر پروژه مطرح شده در اين زمينه "پرونده الکترونيکي بيمار" نام داشت که آخرين پروژه وزارت بهداشت در حوزه ICT بود. عمليات اجراي اين طرح نيز سال 81 آغاز شد و مسؤولان هشت سال زمان براي نهايي شدن آن پيش بيني کردند. طرح "پرونده الکترونيکي بيمار" 52 ميليارد و 400 ميليون ريال از سوي مسؤولان شوراي عالي اطلاع رساني بودجه دريافت کرد تا امکان ثبت و نگهداري اطلاعات سلامت بيماران، ايجاد پرونده الکترونيکي يکپارچه و دسترسي به سوابق پزشکي بيمار فراهم شود. سال گذشته مديران اجراي پروژه، دستاوردهاي اجراي آن را اعلام کردند که از آن جمله مي توان به "راه اندازي زيرسامانه هاي اطلاعاتي بيمارستان"، "آغاز مرحله اجرا و استقرار سامانه هاي شناسايي شده" و "راه اندازي سامانه اطلاعاتي مطب پزشکان، داروخانه ها، آزمايشگاه و مراکز عکس برداري" اشاره کرد.
    
    
     اين طرح ناتمام
    سال گذشته وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي اعلام کرده بود که پروژه هاي مربوط به فناوري اطلاعات و ارتباطات در اين وزارتخانه اجرايي شده و پايلوت پرونده الكترونيکي سلامت به اجرا درآمده است. وي که اين پروژه را مهم ترين طرح ICT وزارت بهداشت دانسته بود، از اجراي پرونده الکترونيکي سلامت در سه نقطه کشور خبر داد. در اين پروژه، مجموعه اطلاعاتي که مرتبط با سلامت افراد است، صرف نظر از بيمار يا سالم بودن هر فرد، جمع آوري مي شود و بدين ترتيب اين اطلاعات زمينه اي فراهم مي کند تا هنگام بيماري بتوان از افراد حمايت کرد. پرونده الکترونيکي سلامت غير از کمک به بيماران، سبب کمک به پيشگيري از بيماري نيز مي شود. از ديگر پروژه هايي که هم اکنون در وزارت بهداشت اجرا شده، "درگاه معاونت سلامت" است که به عنوان يک کانال ارتباطي براي آموزش، اطلاع رساني و محافظت مورد استفاده قرار مي گيرد. هدف از راه اندازي درگاه معاونت سلامت ايجاد ارتباط بين کليه مجموعه هاي شبکه بهداشت و درمان کشور در يک شبکه است. ديگر پروژه اي که وزير بهداشت از اجراي آن خبر داده، اتصال 50 دانشگاه و موسسه از طريق وزارت بهداشت، به بانک هاي الکترونيکي اطلاعات پزشکي، مجلات، کتاب هاي پزشکي و غيره است. وزارت بهداشت در ساختاري که به تازگي براي خود تعريف کرده، مرکز مديريت فناوري اطلاعات جديدي را راه اندازي کرده است که زير نظر مستقيم وزير فعاليت مي کند و وظيفه به کارگيري صحيح فناوري اطلاعات و انتشار آمار در وزارت بهداشت را برعهده دارد. به هر حال بايد توجه داشت، اگر چه برخي از اين پروژه ها هم اکنون به نتيجه رسيده و برخي ديگر از آن معلوم نيست که چه زماني به اتمام خواهد رسيد، اما نکته مهم اين است که امکان استفاده از اين طرح ها تا چه اندازه براي مردم ممکن خواهد بود و اجراي آن ها چقدر مي تواند خدمات را براي افرادي که توان استفاده از ابزارهاي الکترونيکي را ندارند، مفيد باشد.